Tadeusz Kantor – Malarz? Scenograf? Reżyser?…

Tadeusz Kantor – Malarz? Scenograf? Reżyser?…

Jest rok 1955. W zadymionej sali, w krakowskim Domu Plastyków, przy ulicy Łobzowskiej odbywa się próba spektaklu Mątwa autorstwa S. I. Witkiewicza. Na środku sali stoi mężczyzna, energicznie gestykuluje. Podniesionym głosem próbuje dotrzeć do grupy zgromadzonych ludzi, przekazać im swoją wizję sztuki. Człowiekiem tym jest Tadeusz Kantor – wkrótce okaże się jednym z najwybitniejszych twórców teatralnych epoki. To co go otacza stanowi początek teatru Cricot 2, teatru, który zyskał uznanie zarówno w Polsce, jak i na całym świecie.

Początki przygody z teatrem

Przygoda Tadeusza Kantora z teatrem rozpoczęła się w 1938 roku, w Krakowie, kiedy to miała miejsce pierwsza próba inscenizacji Śmierć Tintagilesa autorstwa Maeterlincka. Kantor miał wówczas 23 lata i studiował na ASP. Jego wielkim mistrzem stał się jeden z wykładowców – Karol Frycz – malarz, scenograf i reżyser teatralny. Niedługo potem rozpoczęła się wojna. Jakiekolwiek życie artystyczne było surowo zabronione, Kantor wraz z grupką młodych ludzi ze studiów, postanowił założyć teatr podziemny. Pierwszymi wystawianymi sztukami były: Orfeusz J. Cocteau, Balladyna J. Słowackiego i Powrót Odysa S. Wyspiańskiego.

Tadeusz Kantor - wybitny twórca

Czas okupacji to dla Kantora moment zagłębienia się w awangardę – od zainteresowania konstruktywizmem do ekspresjonizmu i futuryzmu. Po takich pisarzach jak Maeterlinck czy Wyspiański, zaczyna interesować się Witkiewiczem, Gombrowiczem i Schulzem, do których  będzie później jeszcze wracał w swojej twórczości.

Teatr autonomiczny wg. Tadeusza Kantora

Twórczość teatralna Kantora nabrała rozpędu wraz z powstaniem teatru Cricot 2 w 1955 roku. Dwójka w nazwie sugeruje zachowanie pewnej ciągłości. Przed wojną, w Krakowie, z inicjatywy malarzy, został założony awangardowy teatr – Cricot. Jego nazwa stanowiła anagram słowa „to” oraz „cyrk”. Współtworzyła go między innymi Maria Jarema, która później pomagała Kantorowi w zaistnieniu jego własnej idei sztuki. To ona zaproponowała powrót do dawnej nazwy i wzbogacenie jej o dwójkę na końcu. Członkowie przedwojennego teatru Cricot skupiali się na akcentowaniu plastyki sceny, a co za tym idzie – silniejsze doznania wzrokowe widza. U podstaw działań Cricot leżał wzór, jaki stanowił Marcel Duchamp i ruch artystyczny – dadaizm, postulujący dowolność wyrazu oraz zerwanie z wszelkimi tradycjami. Na podobnych założeniach opierał się Cricot 2, lecz Kantor zaczął je rozwijać na swój sposób. Sam mówił: „Teatrem autonomicznym nazywam teatr nie będący aparatem reprodukowania czy tzw. scenicznego interpretowania literatury, lecz posiadający swoją niezależną rzeczywistość.” (cyt. za: Jan Kłossowicz, Tadeusz Kantor. Teatr). Tworząc teatr autonomiczny, Kantor tworzy teatr indywidualny, służący do urzeczywistnienia swoich idei, stanowiący pewną sferę działań artystycznych.

W roku 1956, kiedy to Cricot 2 wystawił swoją pierwszą sztukę (Mątwa S.I. Witkiewicza), Kantor ogłosił deklarację na temat koncepcji teatru. Nowa koncepcja opierała się na założeniach egzystencjalnych, na surrealizmie, grotesce, ekspresji dramatycznej, jednak z zachowaniem niespłyconej wizualności, która jedynie odwróciłaby uwagę od tego co istotne. Zrezygnował z biernej postawy widza na rzecz jego uaktywnienia.

Teatr miał oddziaływać przez zaskoczenie, niespodziewane połącznie różnych elementów, kontrasty i potęgowanie napięcia. Dramat powinien stanowić rzeczywistość, która ma być stwarzana na nowo i przy użyciu własnych środków. Istotny wpływ miała, także metamorfoza – ciągłe przemiany dokonujące się na scenie, w samej grze aktora, jego kostiumie, geście oraz ogólnej ekspresji.

Aktor i przedmiot kantorowski

Tadeusz Kantor - wybitny twórcaTadeusz Kantor posiada ambiwalentny stosunek do części składowych spektaklu. Charakterystyczne dla niego jest ożywianie tego co martwe i uprzedmiotowienie tego co żywe. Zabiegi te implikują nieustanną opozycję między składnikami ożywionymi i nieożywionymi, przy jednoczesnym dążeniu do ich integracji.

Aktorem kantorowskim najczęściej jest rzeźbiarz, malarz lub osoba nieposiadająca  określonego wykształcenia, tym samym wzbogacając spektakl już samą swą aurą. Aktorzy muszą podlegać całkowitemu podporządkowaniu. Osoba odgrywająca swoją rolę robi to w sposób prosty, ale niezwykle ekspresywny. Aktor jawi się jako cyrkowiec, kuglarz, który pozbawiony wstydu – „nagi”, wraz ze swoimi wadami i zaletami, wystawia się na widok publiczny.

Funkcja przedmiotu została zaczerpnięta z idei Marcela Duchampa. Określenie „ready – made” sugeruje wykorzystanie w spektaklu rzeczy „znalezionych”, które posiadają już jakieś codzienne zastosowanie. Pomimo tej koncepcji, Kantor nie wzbrania się przed konstruowaniem specjalnych przedmiotów lub maszyn na potrzeby danej sztuki. Tak na przykład w spektaklu Umarła klasa głównym przedmiotem jest Mechaniczna Kołyska, w Wielopolu – Łoże Śmierci, w Nadobnisiach i koczkodanach – Łapka na szczury. Oprócz tego, aktor jest silnie związany z tymi przedmiotami i używa ich jako narzędzi gry. Funkcja przedmiotu staje się równie ważna jak funkcja aktora. Stawia to przed osobami wcielającymi się w rolę nie lada wyzwanie. Muszą w odpowiedni sposób ożywiać całość, na którą składa się ich ciało i martwa materia.

Dodatkowo Kantor wprowadza na scenę postać reżysera, który towarzyszy przez cały spektakl aktorom, stając się nijako jednym z nich, udzielając im na bieżąco wskazówek i rad, a także biorąc na siebie odpowiedzialność za swoje dzieło.

Malarz? Scenograf? Reżyser?…Kim był Tadeusz Kantor?

Oprócz tych trzech profesji, należy wymienić jeszcze: pisarza, teoretyka sztuki, wykładowcę ASP oraz inicjatora happeningów. Kantor był przede wszystkim twórcą nie dającym się jednoznacznie sklasyfikować.  Zakorzeniony w polskiej tradycji i historii tworzył na całym świecie. 

Krzesło - Tadeusz KantorU większości artystów dzieciństwo oraz lata młodości, mają duży wpływ na ich późniejszą twórczość. Podobnie jest w przypadku Kantora. Urodził się 6 kwietnia 1915 roku, w Wielopolu Skrzyńskim, miasteczku, które stanowiło wówczas obszar ścierania się kultury polskiej i żydowskiej. Panowała tam wszechogarniająca atmosfera świąt i obrządków religijnych, wokół których skupiało się życie mieszkańców. Około 1924 roku, rodzina przeniosła się do Tarnowa, gdzie przyszły artysta kontynuował naukę w gimnazjum. Wtedy miały miejsce jego pierwsze próby malarskie. On sam wspomina, że pozostawał jeszcze pod wpływami symbolizmu. Dopiero jego przyjazd do Krakowa i rozpoczęcie studiów na ASP (1934 – 1939) budzą w nim fascynację twórcami związanymi z tym miastem, takimi jak Stanisław Wyspiański czy Stanisław Ignacy Witkiewicz. Okres studiów to również czas poznania, wspomnianego już na początku, Karola Frycza oraz uczęszczanie do niego na kursy malarstwa dekoracyjnego i teatralnego.

W okresie wojny pracuje jako robotnik i przebywa w okolicach rodzinnego Wielopola, gdzie wykonuje prace malarskie w kościele. Po wojnie zajmuje się twórczością związaną z teatrem, maluje i zapisuje się na kurs scenografii, który prowadzony jest przez Andrzeja Pronaszkę – reprezentanta konstruktywizmu oraz kolejnego mistrza Kantora zaraz po Fryczu.

18 listopada 1946 roku Tadeusz Kantor wraz z Marią Jaremą, z którą dziewięć lat później założy Cricot 2, bierze udział w Międzynarodowej Wystawie Sztuki Współczesnej we Francji. Podróż do Paryża umożliwia mu zasmakowanie zagranicznych trendów w sztuce – poznaje surrealizm i abstrakcję niegeometryczną. Po powrocie bardzo dużo maluje, rozpoczyna poszukiwania własnych koncepcji, organizuje wystawę sztuki nowoczesnej, a niedługo potem zostaje profesorem krakowskiej ASP. W tym okresie, w sztuce zaczyna dominować socrealizm, któremu Kantor stanowczo się sprzeciwia i w następstwie zostaje wydalony z uczelni. Po 1955 tworzy wiele obrazów spod znaku taszyzmu i informelu.

W późniejszej twórczości sięga po technikę zwaną ambalażem, polegającą na opakowywaniu przedmiotów codziennego użytku materiałami lub odbieraniu im pierwotnej funkcji i w zdegradowanej formie, umieszczaniu ich na płótnie. Ulubionym przedmiotem artysty, często przytwierdzanym do płótna, był parasol.

W latach 60 i 70 Kantor był inicjatorem działań parateatralnych. Związany z krakowską Galerią Krzysztofory, warszawską Galerią Foksal i norymberską Kunsthalle tworzył happeningi. Najbardziej znanymi happeningami są: Panoramiczny happening morski, Cricotage czy Linia podziału.

W latach 70 miał, krótki epizod związany z konceptualizmem. Wtedy zaprojektował kilka konstrukcji/instalacji pt. Wielkie krzesło.

Większość wspomnianych powyżej działań pozostawało w ścisłym związku z równoległą twórczością teatralną, stanowiącą pewnego rodzaju syntezę działalności Tadeusza Kantora.

Teatr śmierci

Tadeusz Kantor

Po zawodzie jaki przyniosło Kantorowi organizowanie happeningów i odwróceniu się od konceptualizmu, artysta skupia się na kwestii obszaru iluzji i realności. Teatr Śmierci Tadeusza Kantora stanowi zerwanie z poprzednimi etapami twórczości. Powstają spektakle, będące uwieńczeniem działalności teatralnej Kantora – Umarła klasa (1975), Wielopole, Wielopole (1980), Niech sczezną artyści (1985), Nigdy już tu nie powrócę (1988). Sztuki te opowiadają o niemocy powrotu do przeszłości, bohaterowie są najczęściej starzy, wyniszczeni, chylący się ku destrukcji. Artysta odbywa nostalgiczną podróż w przeszłość, do swoich rodzinnych stron, przepracowuje wspomnienia z dzieciństwa spędzonego w Wielopolu i traumy z czasów wojny (m.in. śmierć ojca w Oświęcimiu). W Nigdy już tu nie powrócę Kantor umieścił na scenie postacie i rekwizyty z wcześniejszych spektakli. Sam pojawił się tym razem nie jako „mistrz ceremonii”, lecz aktor grający siebie samego, nie ingerując już w przedstawienie.

Zmagania z czasem

Rozwój artysty jest ustosunkowaniem się artysty do swego czasu, ciągle, do końca jego sił umysłowych (niestety!).

(cyt. za: Jan Kłossowicz, Tadeusz Kantor. Teatr)

Aby zrozumieć postać Tadeusza Kantora, jego twórczość oraz idee, które jej przyświecały, należy zastosować przede wszystkim kategorię czasu. Bo to właśnie z czasem całe życie się zmagał. Jego akt twórczy nie istniał w danym momencie, lecz był rozciągnięty, w ciągłym ruchu, otwarty na działanie. Teatr Kantora, jak określił to Jan Kłossowicz, posiada „rozwojowy” charakter, bardzo dynamiczny, polegający na ciągłym poszukiwaniu coraz to nowych sposobów i uzasadnień działań artystycznych.

Tadeusz Kantor zmarł 8 grudnia 1990 roku w Krakowie, po próbie ostatniego, niedokończonego spektaklu pt. Dzisiaj są moje urodziny. Do chwili obecnej artysta ten pozostaje jedną z najwybitniejszych postaci światowego teatru. Był człowiekiem wszechstronnie uzdolnionym, wizjonerem, który zmienił oblicze sztuki. Pomimo licznych zainteresowań i aktywności twórczej na różnych polach, przez całe życie najmocniej związany był z teatrem Cricot 2.

Moim domem było i jest moje dzieło.

Obraz, spektakl, teatr i scena.

Tadeusz Kantor

 

Bibliografia:

  1. Kłossowicz, Tadeusz Kantor. Teatr, Warszawa 1991r.
  2. Miklaszewski, Tadeusz Kantor między śmietnikiem a wiecznością, Warszawa 2007r.
  3. J. Chrobak, M. Wilk, Cricot 2, lata 50: Tadeusz Kantor i początki Teatru Cricot 2, 1955-1958, Kraków 2008r.

 

 

 

 

O Autorze

Piotr Cyran
Piotr Cyran 9 Post

Witam, jestem studentem Uniwersytetu Warszawskiego i jeszcze bardzo świeżym recenzentem teatralnym. Teatr, kino, muzyka i sztuka towarzyszą mi od bardzo dawna. W teatrze i kinie szukam tego, czego jeszcze nie znam, a co może mnie wzbogacić lub zadziwić. Zapraszam do lektury artykułów

Zobacz również:

Aktualności 0 komentarzy

WTRĄĆ SWOJE TRZY GROSZE! vol. 3 – Teatr Powszechny im. Zygmunta Hübnera

WTRĄĆ SWOJE TRZY GROSZE! vol. 3 – Teatr Powszechny im. Zygmunta Hübnera ➤ Start: czwartek, 11 lutego ➤ Zasada jest prosta – im szybciej, tym taniej! W każdym miesiącu na wybrane

Wydarzenia 0 komentarzy

Festiwalowy październik dla dzieci i młodzieży

W dniach 3 – 14 października, w Warszawie odbędzie się XIX edycja festiwalu teatralnego „Korczak” dla dzieci i młodzieży. W programie przewidziane jest wiele atrakcji w postaci warsztatów, konkursów, zabaw i pokazów polskich oraz zagranicznych przedstawień. Sztuki poruszać będą ponadczasowe tematy, z którymi młodzież będzie miała okazję się utożsamić.

Ciekawostki 0 komentarzy

Premiera Teatru Telewizji!

Sen nocy letniej, cz. 1 Adaptacja jednego z najsłynniejszych dramatów Willliama Shakespeare’a. Spektakl BBC z 2016 roku. Na ateńskim dworze bezlitosny dyktator Theseus planuje swój ślub z Hippolitą, która jest

2 komentarzy

  1. Karol
    Sierpień 17, 18:14 Odpowiedz

    Super artykuł, wspaniałe pióro, zainteresowała mnie bardzo postać pana Kantora, mimo że nie ma nic wspólnego z wymianą walut! 🙂

Zostaw wiadomość